F22.0
CLASSIFICATIECRITERIA
ADe aanwezigheid van een of meer wanen, voor een duur van één maand of langer.
De waanstoornis vereist de aanwezigheid van wanen met een duur van minimaal één maand. Volgens de DSM-IV dienen de wanen niet-bizar te zijn. Hoewel de term ‘niet-bizar’ niet meer letterlijk in de DSM-5 wordt genoemd, blijft de stoornis, in de geest van de tekst, gaan over mensen met niet-bizarre wanen, zoals blijkt uit de verschillende subtypen. Mensen met schizofrenie daarentegen hebben vaak zeer bizarre wanen over zaken die niet mogelijk zijn in het echte leven. Zo zijn er patiënten die claimen dat ze worden bestuurd door radiozenders die geïmplanteerd zijn in de hersenen (hoewel dit met de zich snel ontwikkelende technologie in de toekomst mogelijk zou kunnen zijn).
BAan criterium A voor schizofrenie is nooit voldaan.
NB Hallucinaties, indien aanwezig, zijn niet prominent aanwezig en hangen samen met het waanthema (bijvoorbeeld de tactiele sensatie van insecten in de huid bij een parasietenwaan).
Het uitsluiten van symptomen die voldoen aan criterium A voor schizofrenie helpt om de waanstoornis te differentiëren van deze stoornis. Mensen met schizofrenie hebben naast negatieve symptomen andere psychotische symptomen (hallucinaties, gedesorganiseerd spreken, en ernstig gedesorganiseerd of katatoon gedrag). Hoewel mensen met een waanstoornis tactiele en olfactorische hallucinaties kunnen hebben die betrekking hebben op hun waan, zijn ze normaal gesproken vrij van deze symptomen, die vaak voorkomen bij mensen met schizofrenie (bijvoorbeeld auditieve hallucinaties). Een voorbeeld van een waanstoornis, somatische type, is als mensen wanen hebben over een infectie met parasieten en ze vertellen dat ze die voelen bewegen onder hun huid. (Deze specifieke waan wordt ook wel ‘parasietenwaan’ genoemd en wordt vaker gezien door dermatologen.)
CAfgezien van de invloed van de waan (wanen) of de consequenties daarvan is het functioneren niet duidelijk beperkt en is het gedrag niet onmiskenbaar bizar of vreemd.
Mensen met een waanstoornis gedragen zich niet op een overduidelijk vreemde of bizarre manier. Dit is een belangrijk onderscheid met mensen met schizofrenie, die vaak ‘vreemd doen’, zoals tegen zichzelf mompelen, vuile of ongepaste kleding dragen of vreemden aanklampen. Het doel van dit criterium is dat toekenning van de classificatie waanstoornis beperkt wordt tot mensen die, afgezien van hun waan of de gevolgen daarvan, goed kunnen functioneren. Toch wordt het gedrag van bepaalde mensen sterk beïnvloed door hun wanen, en dit kan tot uiting komen in hun acties. Iemand die bijvoorbeeld verliefd is op een tv-actrice kan proberen om met haar in contact te komen of kan haar in zeldzame gevallen zelfs stalken. Iemand die denkt dat zijn vrouw hem ontrouw is, kan haar privé-e-mail lezen of haar dagelijkse gangen nagaan in een poging om haar met haar minnaar te betrappen.
DAls er manische of depressieve episoden zijn opgetreden, zijn die vergeleken met de duur van de waanperioden relatief kortdurend geweest.
Als mensen met een waanstoornis gelijktijdige stemmingsepisoden hebben gehad, moeten deze episoden relatief kort zijn geweest. Het doel van dit criterium is om de waanstoornis te onderscheiden van psychotische vormen van de depressieve stoornis. Mensen met deze laatste stoornis kunnen wanen ontwikkelen in het kader van ernstige depressiviteit, maar deze wanen hebben doorgaans een depressieve inhoud, zoals de overtuiging dat je een zondige daad hebt verricht of al je spaargeld hebt verloren. Als de wanen uitsluitend voorkomen in het beloop van de depressieve ziekte, dan is de juiste classificatie die van een stemmingsstoornis met psychotische kenmerken.
Mensen met een waanstoornis hebben vaak aanzienlijke depressieve symptomen. De clinicus kan dan van mening zijn dat een afzonderlijke classificatie gerechtvaardigd is, van een depressieve stoornis of een andere gespecificeerde of ongespecificeerde depressieve-stemmingsstoornis (of indien er een bipolair beloop is: een andere gespecificeerde of ongespecificeerde bipolaire-stemmingsstoornis). De schizoaffectieve stoornis is een andere diagnostische mogelijkheid als de wanen lang duren en de stemmingsstoornis ernstig is.
EDe stoornis kan niet worden toegeschreven aan de fysiologische effecten van een middel of aan een somatische aandoening, en kan niet beter worden verklaard door een andere psychische stoornis, zoals de morfodysfore stoornis of de obsessieve-compulsieve stoornis.
Dit criterium sluit waanstoornissen uit die kunnen worden toegeschreven aan de fysiologische effecten van een middel of een somatische aandoening, of die beter verklaard kunnen worden door een andere psychische stoornis. Wanen kunnen het gevolg zijn van een verscheidenheid aan somatische aandoeningen, bepaalde medische behandelingen of medicijnen (bijvoorbeeld corticosteroïden), en het gebruik van drugs (bijvoorbeeld stimulantia). Dit criterium vereist het uitsluiten van neurocognitieve stoornissen zoals dementie, evenals traumatisch hersenletsel of een convulsiestoornis. Ook bepaalde vormen van de morfodysfore stoornis en de obsessieve-compulsieve stoornis zijn relatief ernstig en gaan gepaard met wanen (bijvoorbeeld wanneer iemand gelooft dat zijn normaal ogende neus lelijk en misvormd is). Zelfs wanneer deze overtuiging waanachtige proporties bereikt, is de classificatie morfodysfore stoornis geschikter dan de classificatie waanstoornis.
→Specificeer of:
Erotomane type Dit subtype geldt wanneer het centrale thema van de waan is dat iemand anders verliefd is op de betrokkene.
Grootheidstype Dit subtype geldt wanneer het centrale thema van de waan de overtuiging is dat de betrokkene beschikt over een groot (maar niet erkend) talent of inzicht, of een belangrijke ontdekking heeft gedaan.
Jaloerse type Dit subtype geldt wanneer het centrale thema van de waan is dat de huwelijkspartner of geliefde ontrouw is.
Achtervolgingstype Dit subtype geldt wanneer het centrale thema van de waan de overtuiging is dat er een samenzwering tegen de betrokkene gaande is, of dat hij of zij wordt bedrogen, bespioneerd, gevolgd, vergiftigd of gedrogeerd, kwaadaardig belasterd, getreiterd, of wordt dwarsgezeten bij het realiseren van langetermijndoelen.
Somatische type Dit subtype geldt wanneer het centrale thema van de waan lichamelijke functies of sensaties betreft.
Gemengde type Dit subtype geldt wanneer niet één enkel waanthema op de voorgrond staat.
Ongespecificeerde type Dit subtype geldt als de op de voorgrond staande waanovertuiging niet duidelijk kan worden benoemd of niet wordt beschreven als specifiek type (bijvoorbeeld betrekkingswanen zonder een duidelijke achtervolgings- of grootheidscomponent).
Subtypen worden gebruikt om het centrale thema van de waan te beschrijven, zoals erotomanie (erotomane type) of grandiositeit (grootheidstype). Of de waan als bizar wordt beschouwd kan ook worden gespecificeerd (‘met bizarre inhoud’), en hetzelfde geldt voor het beloop van de stoornis en de actuele ernst.
→Specificeer indien:
Met bizarre inhoud Wanen worden als bizar beschouwd als ze duidelijk onaannemelijk en onbegrijpelijk zijn en niet zijn gestoeld op ervaringen uit het dagelijks leven (bijvoorbeeld de overtuiging dat een onbekende interne organen heeft verwijderd en deze heeft vervangen door die van iemand anders, zonder wonden of littekens achter te laten).
Subtypen worden gebruikt om het centrale thema van de waan te beschrijven, zoals erotomanie (erotomane type) of grandiositeit (grootheidstype). Of de waan als bizar wordt beschouwd kan ook worden gespecificeerd (‘met bizarre inhoud’), en hetzelfde geldt voor het beloop van de stoornis en de actuele ernst.
→Specificeer indien:
De volgende specificaties voor het beloop kunnen pas worden gebruikt nadat de stoornis één jaar heeft geduurd:
Eerste episode, momenteel in acute episode Eerste manifestatie van de stoornis die voldoet aan de criteria voor symptomen en duur. Een acute episode is een periode waarin aan de symptoomcriteria wordt voldaan.
Eerste episode, momenteel gedeeltelijk in remissie Met gedeeltelijk in remissie wordt een periode bedoeld waarin na een eerdere episode verbetering standhoudt en waarin slechts gedeeltelijk wordt voldaan aan de criteria voor de stoornis.
Eerste episode, momenteel volledig in remissie Met volledig in remissie wordt een periode bedoeld na een eerdere episode waarin er geen stoornisspecifieke symptomen aanwezig zijn.
Multipele episoden, momenteel in acute episode
Multipele episoden, momenteel gedeeltelijk in remissie
Multipele episoden, momenteel volledig in remissie
Continu De klachten en verschijnselen waarmee wordt voldaan aan de symptoomcriteria blijven gedurende het grootste deel van het beloop van de stoornis bestaan, en de perioden met subklinische symptomen zijn erg kort, afgezet tegen het beloop als geheel.
Ongespecificeerd
Subtypen worden gebruikt om het centrale thema van de waan te beschrijven, zoals erotomanie (erotomane type) of grandiositeit (grootheidstype). Of de waan als bizar wordt beschouwd kan ook worden gespecificeerd (‘met bizarre inhoud’), en hetzelfde geldt voor het beloop van de stoornis en de actuele ernst.
→Specificeer actuele ernst:
De ernst wordt beoordeeld aan de hand van een kwantitatieve beoordeling van de primaire symptomen van de psychose: wanen, hallucinaties, gedesorganiseerd spreken, abnormale psychomotoriek en negatieve symptomen. Van elk van deze symptomen kan de maximale ernst gedurende de voorafgaande week worden gescoord op een 5-puntsschaal van 0 (niet aanwezig) tot 4 (aanwezig en ernstig). (Zie ‘Dimensionale beoordeling van de ernst van psychosesymptomen’ in het hoofdstuk ‘Meetinstrumenten’.)
Subtypen worden gebruikt om het centrale thema van de waan te beschrijven, zoals erotomanie (erotomane type) of grandiositeit (grootheidstype). Of de waan als bizar wordt beschouwd kan ook worden gespecificeerd (‘met bizarre inhoud’), en hetzelfde geldt voor het beloop van de stoornis en de actuele ernst.
NB De classificatie waanstoornis kan worden toegekend zonder deze specificatie van ernst te gebruiken.
