Onder hypnotica of anxiolytica vallen benzodiazepinen, benzodiazepineagonisten (bijvoorbeeld zolpidem, zopiclon) en de barbituraten. Deze klasse middelen bevat de meeste op recept verkrijgbare slaapmedicatie en de meeste anxiolytica die op recept verkrijgbaar zijn. Niet-benzodiazepineanxiolytica (zoals buspiron) zijn niet in deze klasse opgenomen omdat zij niet met significant misbruik lijken samen te hangen.
Net als alcohol zijn dit middelen die een dempende werking op de hersenen hebben en tot vergelijkbare stoornissen in het gebruik van een middel en stoornissen door een middel/medicatie kunnen leiden. Hypnotica of anxiolytica zijn zowel op recept verkrijgbaar als illegaal te bemachtigen. Sommige mensen die deze middelen op voorschrift gebruiken, ontwikkelen een stoornis in het gebruik van een hypnoticum of anxiolyticum, terwijl anderen die deze middelen misbruiken of innemen voor de sederende werking ervan, geen gebruiksstoornis ontwikkelen. Vooral de hypnotica of anxiolytica met een snelle piek van de bloedspiegel of een korte tot gemiddelde werkingsduur, worden om hun (snelle) roeswerking ingenomen, maar ook middelen uit dezelfde klasse met een langere werkingsduur kunnen hiervoor worden gebruikt.
Hunkering (criterium A4), zowel tijdens perioden van actief gebruik als in een onttrekkingsperiode, is een kenmerkend symptoom van de stoornis in het gebruik van een hypnoticum of anxiolyticum. Misbruik van middelen uit deze klasse kan gepaard gaan met het gebruik van een ander middel. Sommige mensen gebruiken bijvoorbeeld toxische doseringen van benzodiazepinen om weer rustig te worden na het cocaïnegebruik, of amfetaminen of hoge doseringen benzodiazepinen om het effect van methadon te versterken.
In verband met de stoornis in het gebruik van een hypnoticum of anxiolyticum kan er sprake zijn van geregeld verzuim van werk of van onderpresteren op het werk, absentie, schorsing of geweerd worden van school, en verwaarlozing van de zorg voor de kinderen of het huishouden (criterium A5), of blijft de betrokkene de middelen gebruiken ondanks ruzies met de levenspartner over de gevolgen van de intoxicatie, of ondanks vechtpartijen (criterium A6). Ook kan het voorkomen dat iemand met een stoornis in het gebruik van een hypnoticum of anxiolyticum, het contact met familie, werk en school beperkt, of stopt met hobby’s, sport of spel (criterium A7), of herhaaldelijk hypnotica of anxiolytica gebruikt tijdens het autorijden, of tijdens het bedienen van een machine onder invloed is van hypnotica of anxiolytica (criterium A8).
Voor hypnotica of anxiolytica kan een zeer hoge tolerantie worden opgebouwd en er kunnen zeer significante onttrekkingssymptomen optreden. Ook wanneer iemand niet de classificatie ‘stoornis in het gebruik van een hypnoticum of anxiolyticum’ heeft gekregen, kunnen er tolerantie en onttrekkingssymptomen optreden, namelijk wanneer diegene na een langdurig gebruik van benzodiazepinen op voorschrift en in een therapeutische dosering, het gebruik plotseling staakt. In die gevallen wordt alleen een aanvullende stoornis in het gebruik van een hypnoticum of anxiolyticum toegekend als ook aan andere criteria wordt voldaan. Dit betekent dat hypnotica of anxiolytica voor geëigende medische toepassingen kunnen worden voorgeschreven en dat deze middelen, afhankelijk van de behandelvoorschriften, vervolgens tolerantie en onttrekkingssymptomen kunnen veroorzaken. Wanneer deze middelen worden voorgeschreven of aanbevolen voor geëigende medische toepassingen, en volgens voorschrift worden gebruikt, volstaat een eventuele tolerantie of onttrekking niet voor de criteria voor de stoornis in het gebruik van een middel. Het is echter wel nodig om na te gaan of de medicatie onjuist is voorgeschreven en gebruikt (bijvoorbeeld veinzen van symptomen om aan de medicatie te komen; de voorgeschreven hoeveelheid overschrijden; recepten bij verschillende artsen opvragen zonder hen in te lichten).
Gezien de eendimensionale aard van de symptomen van een stoornis in het gebruik van een hypnoticum of anxiolyticum wordt de ernst bepaald door het aantal criteria waaraan is voldaan.
