Psychische stoornis door een somatische aandoening Een chronologisch verband tussen de symptomen van een psychische stoornis en die van een somatische aandoening is eveneens kenmerkend voor een psychische stoornis door een somatische aandoening, maar het veronderstelde causale verband is precies andersom. Bij een psychische stoornis door een somatische aandoening wordt geoordeeld dat de somatische aandoening de psychische stoornis veroorzaakt via een direct fysiologisch mechanisme. Bij psychische factoren die andere somatische aandoeningen beïnvloeden, wordt geoordeeld dat de psychische of gedragsfactoren het beloop van de somatische aandoening beïnvloeden.
Aanpassingsstoornissen Abnormale psychische of gedragsmatige symptomen die zich ontwikkelen in reactie op een somatische aandoening, kunnen beter worden geclassificeerd als een aanpassingsstoornis (een klinisch significante psychische respons op een aanwijsbare stressor). Een voorbeeld is iemand met angina pectoris, die steeds als hij in woede ontsteekt klachten krijgt. Voor deze man zou psychische factoren die somatische aandoeningen beïnvloeden de juiste classificatie zijn. Voor iemand met angina pectoris die maladaptieve anticipatieangst ontwikkelt, zou de classificatie aanpassingsstoornis met angst gelden. In de klinische praktijk werkt het echter vaak zo dat psychische factoren en somatische aandoeningen elkaar wederzijds verergeren (bijvoorbeeld wanneer angst zowel een precipiterende factor voor als een gevolg van angina pectoris is). Het onderscheid is in die gevallen arbitrair. Ook andere psychische stoornissen leiden vaak tot somatische complicaties, en dit geldt vooral voor stoornissen in het gebruik van een middel (bijvoorbeeld een stoornis in het gebruik van alcohol of tabak). Als bij iemand naast de psychische factoren ook een psychische stoornis aanwezig is die op zichzelf een negatieve invloed heeft op een somatische aandoening of deze zelfs veroorzaakt, volstaan over het algemeen de classificaties van die psychische aandoening en de somatische aandoening. De classificatie psychische factoren die somatische aandoeningen beïnvloeden wordt gebruikt als de psychische kenmerken of het gedrag niet voldoen aan de criteria voor een psychische stoornis.
Somatisch-symptoomstoornis De somatisch-symptoomstoornis wordt gekenmerkt door een combinatie van somatische klachten waar iemand erg onder lijdt en overmatige of maladaptieve gedachten, gevoelens en gedragingen in reactie op deze klachten of de hiermee gepaard gaande zorgen over de gezondheid. De betrokkene kan wel of niet een diagnosticeerbare somatische aandoening hebben. Bij psychische factoren die somatische aandoeningen beïnvloeden hebben de psychische factoren een negatief effect op een somatische aandoening; de gedachten, gevoelens en gedragingen van de betrokkene hoeven niet overdreven te zijn. Het verschil heeft te maken met datgene waarop de nadruk ligt, meer dan dat er een scherp onderscheid bestaat. Bij psychische factoren die somatische aandoeningen beïnvloeden ligt de nadruk op het verergeren van de somatische aandoening (zoals bij een man met angina pectoris die iedere keer dat hij angstig wordt klachten krijgt). Bij de somatisch-symptoomstoornis ligt de nadruk op maladaptieve gedachten, gevoelens en gedragingen (zoals bij een vrouw met angina pectoris die zich constant zorgen maakt dat ze een hartaanval krijgt, meerdere malen per dag haar bloeddruk opmeet en minder actief wordt).
Ziekteangststoornis De ziekteangststoornis wordt gekenmerkt door een hoge mate van ziekteangst in combinatie met minimale lichamelijke symptomen, waar iemand erg onder lijdt en/of die zijn of haar dagelijks leven verstoort. De aandacht van de clinicus richt zich vooral op de bezorgdheid van de betrokkene over het hebben van een ziekte; in de meeste gevallen is er geen ernstige ziekte aanwezig. Bij psychische factoren die somatische aandoeningen beïnvloeden kan angst een relevante psychische factor zijn die een somatische aandoening beïnvloedt, maar gaat de aandacht van de clinicus vooral uit naar de ongunstige effecten op de somatische aandoening.
