De hoofdkenmerken van een psychotische stoornis door een middel/medicatie zijn prominent aanwezige wanen en/of hallucinaties (criterium A), waarvan wordt geoordeeld dat ze worden veroorzaakt door de fysiologische effecten van een middel of medicatie (drug, geneesmiddel of blootstelling aan een toxine) (criterium B). Hallucinaties waarvan de betrokkene beseft dat deze het gevolg zijn van een middel of medicatie worden hier niet meegeteld, en worden in plaats daarvan geclassificeerd als intoxicatie door een middel of onttrekkingssyndroom van een middel, gepaard gaand met de specificatie ‘met perceptiestoornissen’ (dit geldt voor de onttrekking van alcohol, intoxicatie door cannabis, onttrekking van een hypnoticum of anxiolyticum, en intoxicatie door een stimulantium).
Een psychotische stoornis door een middel/medicatie wordt onderscheiden van een onafhankelijke psychotische stoornis door te kijken naar het begin, het beloop en overige factoren. In het geval van drugsmisbruik dienen de anamnese, het lichamelijk onderzoek of de laboratoriumuitslagen aan te tonen dat er sprake is van gebruik van, intoxicatie door of onttrekking van het middel. Psychotische stoornissen door een middel/medicatie ontstaan tijdens of vlak na de blootstelling aan of onttrekking van een geneesmiddel of de intoxicatie door of onttrekking van een middel, maar kunnen wekenlang aanhouden, terwijl onafhankelijke psychotische stoornissen kunnen beginnen vóór het gebruik van het middel of de medicatie, of kunnen optreden tijdens perioden van langduriger onthouding. Eenmaal begonnen kunnen de psychosesymptomen zo lang aanhouden als het gebruik van het middel of de medicatie. Een andere overweging heeft te maken met de aanwezigheid van kenmerken die atypisch zijn voor een onafhankelijke psychotische stoornis (zoals een atypische beginleeftijd). Stel bijvoorbeeld dat een man die ouder is dan 35 jaar voor het eerst wanen krijgt zonder dat er een onafhankelijke psychotische stoornis in de anamnese voorkomt. Dan wijst dit op de mogelijkheid dat het gaat om een psychotische stoornis door een middel/medicatie. Maar ook indien er wel een onafhankelijke psychotische stoornis in de voorgeschiedenis is, sluit dat de mogelijkheid niet uit van een door een middel of medicatie veroorzaakte psychotische stoornis. Aan de andere kant zijn er factoren die erop duiden dat de psychosesymptomen beter verklaard kunnen worden door een onafhankelijke psychotische stoornis: ten eerste het feit dat de psychosesymptomen nog een aanzienlijke periode (een maand of langer) aanhouden na afloop van de intoxicatie door het middel, of na de acute onttrekking van het middel, of na het stoppen met het gebruik van het middel; en ten tweede een voorgeschiedenis met eerdere recidiverende onafhankelijke psychotische stoornissen. Ook bij iemand met intoxicatie door of onttrekking van een middel dienen andere oorzaken van de psychosesymptomen te worden overwogen, aangezien problemen met het gebruik van middelen niet ongewoon zijn bij mensen met psychotische stoornissen die niet worden veroorzaakt door een middel of medicatie.
Behalve de twee in de classificatiecriteria genoemde symptoomdomeinen (wanen en hallucinaties) is het van essentieel belang dat ook wordt gekeken naar de symptoomdomeinen cognitie, depressie en manie, zodat het cruciale onderscheid kan worden gemaakt tussen de verschillende schizofreniespectrum- en andere psychotische stoornissen.
