Het begin van de psychotische symptomen kan, afhankelijk van het gebruikte middel, aanzienlijk variëren. Het roken van een hoge dosis cocaïne kan bijvoorbeeld binnen enkele minuten een psychose veroorzaken, terwijl bij drank met een hoog alcoholpercentage een psychose vaak pas na dagen- of wekenlang gebruik ontstaat. Een door alcohol veroorzaakte psychotische stoornis met hallucinaties treedt gewoonlijk pas op na langdurig, zwaar gebruik van alcohol door mensen met een matige tot ernstige stoornis in het gebruik van alcohol, en het gaat dan meestal om auditieve hallucinaties.
Psychotische stoornissen veroorzaakt door amfetamineachtige middelen en cocaïne hebben vergelijkbare klinische kenmerken. Achtervolgingswanen kunnen ontstaan binnen korte tijd na het gebruik van amfetamine of een sympathicomimeticum met een vergelijkbare werking. De hallucinatie over insecten die, of ander ongedierte dat in of over de huid krioelen of krioelt (formicatie), kan leiden tot veel krabben, met wondjes over het hele lichaam als gevolg. Een door cannabis veroorzaakte psychotische stoornis kan kort na het gebruik van een hoge dosis cannabis ontstaan en bestaat gewoonlijk uit achtervolgingswanen, duidelijke angst, emotionele labiliteit en depersonalisatie. De stoornis herstelt meestal binnen één dag, maar kan in sommige gevallen langer aanhouden.
Psychotische stoornissen door een middel/medicatie kunnen soms aanhouden nadat het middel dat de stoornis in gang heeft gezet niet meer wordt gebruikt. Het kan dan lastig zijn om de stoornis te onderscheiden van een onafhankelijke psychotische stoornis. Van stoffen zoals amfetamineachtige middelen, fencyclidine en cocaïne is beschreven dat ze een tijdelijke psychotische toestand kunnen veroorzaken die soms weken of nog langer kan aanhouden ondanks dat het middel niet meer wordt gebruikt en een behandeling met neuroleptische medicatie is gestart. Op latere leeftijd kan polyfarmacie voor somatische aandoeningen en blootstelling aan middelen voor de ziekte van Parkinson, cardiovasculaire ziekte en andere somatische aandoeningen, leiden tot een grotere kans op psychosen veroorzaakt door voorgeschreven geneesmiddelen, in plaats van middelenmisbruik.
Volgens een Deens onderzoek waarin gevallen van psychosen door een middel gedurende twintig jaar longitudinaal werden gevolgd, werd bij ruwweg een derde (32%) van de personen met een psychose door een middel later een schizofreniespectrumstoornis (26%) of een bipolaire-stemmingsstoornis (8%) gediagnosticeerd, met het hoogste percentage (44%) voor een psychotische stoornis door cannabis.
