Werkwijze bij de diagnostiek

Mensen met wanen raken vaak geïrriteerd of zelfs geagiteerd als anderen het niet met hen eens zijn of hen rechtstreeks confronteren met hun overtuiging. Daarom is een niet-oordelende en geruststellende aanpak het best. Het kan van nut zijn om andere levensgebieden te bespreken waarin de wanen geen rol spelen. Door bijvoorbeeld te praten over de familie, de kinderen, een aanstaande vakantie of actuele gebeurtenissen, kan er voldoende vertrouwen ontstaan voor een gesprek met deze patiënten. Later delen zij dan hun waandenkbeelden waarschijnlijk meer open. Het kan ook nuttig zijn om verwanten al in het begin erbij te betrekken.

De wanen die bij de waanstoornis worden gezien zijn doorgaans niet bizar. Zo is de bizarre, idiosyncratische overtuiging dat marsmannetjes de aarde aanvallen niet kenmerkend voor mensen met deze stoornis. De thema’s van de wanen, zoals jaloezie, achtervolging, erotomanie, of het hebben van een speciale relatie met een belangrijk persoon, zijn veelvoorkomende presentaties. Het is belangrijk om deze stoornis te differentiëren van schizofrenie of een stemmingsstoornis met psychotische kenmerken.

Een waanstoornis wordt vastgesteld na een zorgvuldig(e) anamnese en onderzoek. Externe informatie kan helpen, en vaak zijn er aanvullende gegevens nodig van verwanten, vrienden en uit oude patiëntdossiers. Het kan zijn dat de patiënt zijn of haar waanideeën niet open met de onderzoeker wil bespreken, waardoor de symptomen zonder externe informatie onopgemerkt zouden blijven.

Het is belangrijk om de voorgeschiedenis van de patiënt zorgvuldig op stemmingssymptomen te onderzoeken, zoals manische episoden met psychoses of depressiviteit met psychoses. Manische patiënten hebben vaak grootheidswanen en kunnen dan hun belang voor de samenleving, familie of netwerk opblazen. Ze vertonen echter ook andere symptomen, zoals een verminderde behoefte aan slaap, verhoogde activiteit en energie, agitatie en stemmingswisselingen. Mensen met een psychotische depressie vertonen vaak nihilistische wanen en hebben mogelijk ook een afgenomen interesse in activiteiten en last van huilbuien, gevoelens van hopeloosheid en lethargie.

Om te bepalen of genetische en psychosociale problemen een rol spelen in het leven van de patiënt, dient een complete familie- en sociale anamnese opgenomen te worden, evenals een somatische anamnese.