Rustelozebenensyndroom
Mevrouw Yildiz is een 67-jarige postmenopauzale vrouw met een voorgeschiedenis van coronaire hartziekte, hoge bloeddruk, ernstige obstructieve slaapapneu/hypopneu en angst. Zij presenteert zich met de klacht dat haar insomnia is verergerd. Ze vertelt dat ze onlangs is opgenomen voor een onderzoek naar een gastro-intestinale bloeding en dat ze moeite heeft met in slaap vallen sinds ze uit het ziekenhuis is ontslagen. Als ze ’s avonds naar de tv-programma’s kijkt waarvan ze normaliter geniet, voelt ze zich sinds kort rusteloos en ‘kan ze niet stilzitten’. Het lukt haar niet langer om een heel programma uit te zitten zonder op te staan en rond te lopen. Nadat ze dat heeft gedaan, voelt ze zich doorgaans ongeveer 20 minuten prima, maar dan begint ze weer onrustig te worden. Dit gevoel blijft bestaan, zelfs als ze in bed ligt, totdat ze zo uitgeput is dat ze uiteindelijk in slaap valt. Ze is niet in staat om het gevoel te negeren; ze beschrijft het als niet pijnlijk maar ‘ongemakkelijk, net alsof mijn benen moeten niezen’. Ze maakt zich hier zorgen over, want tijdens haar twee zwangerschappen had ze soortgelijke klachten, hoewel in veel mindere mate. Afgezien van bewegen kan ze niets noemen wat de ongemakkelijke sensaties zou kunnen verbeteren of verslechteren. Ze heeft geen familieleden met soortgelijke klachten. Ze gebruikt momenteel onder andere aspirine, een antidepressivum (fluoxetine) en een diureticum, en na haar ontslag uit het ziekenhuis is er geen laboratoriumonderzoek gedaan. Een neurologisch onderzoek heeft geen bijzonderheden opgeleverd, en haar slaapapneu blijft goed onder controle met een CPAP-apparaat (continuous positive airway pressure).
Het rustelozebenensyndroom (RBS) kan moeilijk te diagnosticeren zijn, en het beeld van mevrouw Yildiz benadrukt het belang van een grondige slaapanamnese. Hoewel ze klaagt over ‘slapeloosheid’, blijkt bij uitgebreid onderzoek dat ze eigenlijk lijdt aan RBS. Deze stoornis komt vaker voor bij vrouwen dan bij mannen, en dat wordt vaak toegeschreven aan een verhoogde prevalentie tijdens de zwangerschap. Er is ook een samenhang met ijzertekort. Deze observatie kan de relatie met zwangerschap verklaren, maar bij ouderen die zich voor het eerst melden met symptomen van RBS moet een al dan niet occulte bloeding als oorzaak worden overwogen. Dit geldt ook voor mevrouw Yildiz, die recent een gastro-intestinale bloeding heeft gehad. Mensen beschrijven hun klachten op verschillende manieren, maar meestal als een oncomfortabel gevoel dat wordt verergerd door inactiviteit en verlicht door beweging. De klachten treden niet per se dagelijks op, maar als dit wel het geval is, volgen ze doorgaans een circadiaan ritme. De familiegeschiedenis kan positief zijn, omdat bekend is dat RBS een genetische component heeft. Maar deze voorgeschiedenis wordt door de patiënt vaak niet genoemd, tenzij er uitdrukkelijk naar wordt gevraagd. Bepaalde geneesmiddelen, zoals selectieve serotonineheropnameremmers, kunnen de symptomen van RBS verergeren. In het geval van mevrouw Yildiz zal dit echter waarschijnlijk een factor van minder belang zijn als zij de fluoxetine al enige tijd voorafgaand aan de gastro-intestinale bloeding heeft gebruikt.
