Werkwijze bij de diagnostiek

De meeste mensen hebben gewoontes die zij op een vaste of eigenaardige manier uitvoeren, of ze hebben intrusieve zorgen die op een andere persoon als vreemd of irrelevant overkomen. Toch heeft de overgrote meerderheid van de mensen geen OCS. Het gaat bij het toekennen van de classificatie OCS daarom niet zozeer om de loutere aanwezigheid van dit gedrag en deze gedachten, maar om het negatieve effect ervan op het leven van de patiënt en hoe deze hem of haar in beslag nemen.

Een uitgebreide anamnese door de clinicus is de basis voor een nauwkeurige classificatie, diagnose en een succesvol behandelplan. Een empathische, niet-oordelende benadering is van cruciaal belang. Ook dient de clinicus alle belangrijke elementen van de casus systematisch te beoordelen, inclusief de speciële anamnese, waaronder de eventuele luxerende factoren, de tractus-mentalisanamnese, de somatische en psychiatrische voorgeschiedenis en comorbiditeit, de familieanamnese, de ontwikkelingsanamnese en de sociobiografische anamnese, het huidige medicijngebruik en het medicijngebruik in het verleden, het status-mentalisonderzoek, en de gevolgen van het gepresenteerde probleem voor het leven van de persoon.

Bij verdenking van OCS dient de clinicus in gedachten te houden dat individuele obsessies of compulsies sterk kunnen verschillen tussen mensen, maar dat ze in het algemeen vallen onder een beperkt aantal thema’s. In tabel 9-1 en 9-2 staan veelvoorkomende obsessionele en compulsieve thema’s die bij OCS gezien worden, met voorbeelden van elk. De clinicus dient vragen te stellen om de verschillende thema’s te verkennen, te onderzoeken hoe de obsessies en compulsies van de patiënt in de loop der tijd zijn veranderd, en vast te stellen of er zich momenteel één of meer symptomen voordoen.

TABEL 9-1

Obsessionele thema’s bij obsessieve-compulsieve en verwante stoornissen

Obsessioneel thema	Voorbeeld
Vrees voor besmetting	Een jongeman heeft een verterende angst voor het oplopen van een prionziekte als gevolg van contact met menselijke resten.
Pathologische twijfel	Een jonge vrouw maakt zich dagelijks op haar werk een aantal uren zorgen of ze misschien iemand heeft overreden tijdens haar autorit van huis naar werk.
Somatische zorgen	Een lichamelijk gezonde man van middelbare leeftijd is vaak bang dat hij spontaan zal stoppen met ademhalen.
Symmetrie	Een man is bang dat er iets ergs gebeurt met zijn vrouw als voorwerpen in zijn omgeving niet symmetrisch zijn.
Agressie	Een gezagsgetrouwe leraar zonder voorgeschiedenis van geweld of andere psychiatrische symptomen maakt zich zorgen dat hij plotseling de ‘controle zal verliezen’ en een leerling zal aanvallen.
Seksualiteit	Een volwassen zoon heeft last van repetitieve, opdringerige en zeer verontrustende beelden van seksueel contact met zijn moeder.
Religie	Terwijl zij in de kerk zit, ervaart een vrome katholieke vrouw een terugkerende drang om een crucifix te ontheiligen.

Bij het overwegen van de classificatie OCS dient de clinicus inzicht te hebben in de bredere culturele context van de patiënt, en te overwegen of er een cultureel gesanctioneerde norm voor het ‘symptoom’ zou kunnen zijn. Sommige culturen worden bijvoorbeeld als meer bijgelovig beschouwd, en sommige culturen kennen meer rituele praktijken dan andere. Bovendien kan het voor de patiënt zeer gênant zijn om te moeten praten over de inhoud van de obsessies of de details van de rituelen, die een zwaarbewaakt geheim kunnen zijn. Dat kan een eventueel aanwezige huiver vergroten voor het zoeken van psychiatrische hulp, omdat men dan over de geheimgehouden klachten moet praten. Om ervoor te zorgen dat mensen zich voldoende op hun gemak voelen om hun problemen te delen en zich door de ggz te laten helpen, zijn een open blik, een niet-oordelende houding en een empathische benadering onmisbaar voor hulp bij alle aspecten van de geestelijke gezondheid, inclusief de behandeling van obsessieve-compulsieve en verwante stoornissen.

TABEL 9-2

Compulsieve thema’s bij obsessieve-compulsieve en verwante stoornissen

Compulsief thema	Voorbeeld
Controleren	Voordat ze haar huis kan verlaten controleert een vrouw de sloten op de voor- en achterdeur drie keer, en ook of ze de ramen heeft dichtgedaan.
Schoonmaken/wassen	Nadat hij de hand van een klant heeft geschud, wast een autoverkoper zijn handen elke keer 15 minuten lang, om te voorkomen dat hij een virus oploopt.
Tellen	Een gepensioneerde man die niet meer autorijdt, telt telkens het aantal voetstappen dat hij zet als hij ergens naartoe wandelt.
Drang om zich te verontschuldigen/geruststelling te zoeken	Een administratief medewerker is bang dat zij de gevoelens van de ontvanger van een e-mail gekwetst zou hebben door deze niet op de juiste manier te begroeten, wat ertoe leidt dat zij regelmatig een aantal follow-up-mails stuurt waarin zij zich verontschuldigt uit hang naar geruststelling.
Herhalen	Een timmerman voelt de behoefte om alle bewegingen die worden uitgevoerd door zijn rechterhand door zijn linkerhand te laten herhalen.
Psychische rituelen	Een niet-religieuze man zegt een stil gebed achterstevoren op wanneer hij het nummer 2 hoort of leest, omdat hij dat associeert met ongeluk.

Zoals vermeld in de DSM-5 heeft ‘ongeveer de helft van de mensen met OCS […] weleens suïcidegedachten. Bij een kwart van de mensen met OCS worden suïcidepogingen gerapporteerd; een comorbide depressieve stoornis verhoogt dit risico’ (Handboek, p. 352).