Normoverschrijdend-gedragsstoornis
a Inclusie: Vereist is een terugkerend en aanhoudend gedragspatroon waarbij de grondrechten van anderen, of belangrijke bij de leeftijd passende maatschappelijke normen of regels worden geschonden, zoals blijkt uit de aanwezigheid van minstens drie van de volgende criteria, in het afgelopen jaar, waarbij minstens één criterium ook in de afgelopen zes maanden aanwezig is geweest.
i Pest, bedreigt of intimideert vaak anderen: Komt het regelmatig voor dat je iemand pest, bedreigt of intimideert?
ii Begint vaak met vechten: Ga je vaak met iemand op de vuist, en ben jij degene die begint?
iii Heeft een wapen gebruikt dat bij anderen ernstig lichamelijk letsel kan veroorzaken: Heb je wel eens een wapen gebruikt dat bij anderen tot ernstig letsel kan leiden, zoals een knuppel, baksteen, gebroken fles, mes of vuurwapen?
iv Heeft mensen mishandeld: Heb je anderen verwond of pijn gedaan?
v Heeft dieren mishandeld: Heb je dieren verwond of pijn gedaan?
vi Heeft in directe confrontatie een slachtoffer bestolen: Heb je wel eens iets van iemand gestolen terwijl die persoon erbij was?
vii Heeft iemand gedwongen tot seksuele handelingen: Heb je wel eens iemand tot seksuele handelingen gedwongen?
viii Heeft opzettelijk brand gesticht met de intentie ernstige schade te veroorzaken: Heb je wel eens brand gesticht met de bedoeling ernstige schade toe te brengen aan een persoon, een dier, of eigendommen?
ix Heeft opzettelijk eigendommen van anderen vernield: Heb je wel eens opzettelijk andermans eigendommen vernield?
x Heeft ingebroken in een huis, gebouw of auto van iemand anders: Heb je wel eens ingebroken in andermans huis, gebouw of auto?
xi Liegt vaak om goederen of gunsten te verkrijgen of verplichtingen te ontlopen: Lieg je vaak om onder werk uit te komen of om iets (voor elkaar) te krijgen?
xii Heeft zonder directe confrontatie met een slachtoffer waardevolle spullen of geld gestolen: Heb je wel eens waardevolle dingen meegenomen of gestolen zonder dat de eigenaar aanwezig was?
xiii Komt ’s avonds en ’s nachts vaak niet op tijd thuis ondanks een verbod van de ouders, beginnend voor de leeftijd van 13 jaar: Moest je voor je 13de jaar op een bepaalde tijd thuis zijn en trok je je daar vaak niets van aan en kwam je dan te laat thuis?
xiv Is minstens twee keer weggelopen van het huis waar hij/zij woont met ouders of andere ouderfiguren, en ’s nachts weggebleven (of één keer voor een lange periode zonder terug te keren): Ben je wel eens van huis weggelopen? Hoe vaak? Ben je wel eens van huis weggelopen en een lange tijd weggebleven?
xv Spijbelt vaak van school, beginnend voor de leeftijd van 13 jaar: Heb je voor je 13de wel eens een les of een hele dag gespijbeld?
b Exclusie: Kies niet voor deze classificatie als iemand 18 jaar of ouder is en voldoet aan de criteria voor de antisociale-persoonlijkheidsstoornis.
c Aanvullende kenmerken
i Subtypen
► Met begin in de kindertijd: Wanneer sprake is van minstens één criterium voor de leeftijd van 10 jaar
► Met begin in de adolescentie: Wanneer voor de leeftijd van 10 jaar geen criterium aanwezig is geweest
► Begin ongespecificeerd: Wanneer de beginleeftijd onbekend is
ii Specificaties
► Met beperkte prosociale emoties: Als iemand gedurende minstens één jaar minstens twee van de hierna genoemde kenmerken voortdurend heeft vertoond: gebrek aan berouw of schuldgevoel, ongevoelig — gebrek aan empathie, onverschillig over prestaties, en een vlak of deficiënt affect. Om aan de criteria te voldoen moet iemand deze kenmerken gedurende minstens één jaar in meerdere relaties en situaties hebben vertoond. Deze kenmerken geven iemands karakteristieke patroon van interpersoonlijk en emotioneel functioneren weer en gaan dus niet over incidentele gebeurtenissen in sommige situaties.
iii Ernst
► Licht: Er zijn weinig of niet meer normoverschrijdende gedragsproblemen aanwezig dan noodzakelijk om de stoornis toe te kennen, en deze berokkenen anderen een relatief geringe schade.
► Matig: Het aantal normoverschrijdende gedragsproblemen en het effect daarvan op anderen houdt het midden tussen de mate zoals beschreven bij ‘licht’ en ‘ernstig’.
► Ernstig: Er zijn veel meer normoverschrijdende gedragsproblemen dan vereist om de classificatie toe te kennen, of deze berokkenen anderen aanzienlijke schade.
d Andere mogelijkheden
i Als iemand een aanhoudend patroon vertoont met een boze en prikkelbare stemming en ongehoorzaamheid of rancuneus gedrag, dat minstens zes maanden duurt, kunt u denken aan de oppositionele-opstandige stoornis. Het patroon komt in minstens vier van de volgende kenmerken tot uiting: vaak de kalmte verliezen, lichtgeraakt of snel door anderen geïrriteerd zijn, boos en rancuneus zijn, ruziemaken met gezagsfiguren, zich actief verzetten tegen verzoeken of regels van gezagsfiguren of weigeren hieraan te voldoen, anderen opzettelijk ergeren, anderen de schuld geven voor zijn of haar fouten of wangedrag, en in de afgelopen zes maanden minstens tweemaal hatelijk of rancuneus zijn geweest. Het gedrag moet daarnaast klinisch significante beperkingen veroorzaken en mag niet slechts optreden tijdens het beloop van een psychotische stoornis, een stoornis in het gebruik van een middel of een depressieve of bipolaire stemmingsstoornis; ook mag niet aan de criteria voor de disruptieve stemmingsdisregulatiestoornis worden voldaan. Bovendien is het belangrijk om bij de beoordeling van het aanhoudende karakter en de frequentie van dit gedrag rekening te houden met iemands ontwikkelingsfase. Bij kinderen die jonger zijn dan 5 jaar moet het gedrag gedurende minstens zes maanden op de meeste dagen zijn voorgekomen. Voor mensen vanaf de leeftijd van 5 jaar moet het gedrag gedurende minstens zes maanden minstens één keer per week zijn voorgekomen.
ii Als iemand meldt minstens tweemaal opzettelijk brand te hebben gesticht, kunt u denken aan pyromanie. Vereist zijn spanning of affectieve opwinding voorafgaand aan de brandstichting, een fascinatie met vuur en lustgevoelens of opluchting tijdens het brandstichten of bij het kijken naar de brand. Kies niet voor deze classificatie als sprake is van brandstichting om geldelijk gewin, om een misdrijf te verbergen, als uiting van boosheid of als reactie op een hallucinatie. Kies niet voor deze classificatie als de brandstichting beter kan worden verklaard door een verstandelijke beperking, de normoverschrijdend-gedragsstoornis, een manische episode of de antisociale-persoonlijkheidsstoornis.
iii Als iemand herhaaldelijk niet in staat is weerstand te bieden aan de impuls om voorwerpen te stelen die niet nodig zijn voor eigen gebruik of vanwege de geldelijke waarde, kunt u denken aan kleptomanie. Vereist zijn een gevoel van spanning of affectieve opwinding vlak voor de diefstal en lustgevoelens of opluchting tijdens het plegen van de diefstal. Kies niet voor deze classificatie als de diefstal wordt gepleegd als uiting van boosheid of wraak, of als reactie op een hallucinatie. Kies niet voor deze classificatie als het stelen beter kan worden verklaard door de normoverschrijdend-gedragsstoornis, een manische episode of de antisociale-persoonlijkheidsstoornis.
iv Als iemand symptomen heeft die kenmerkend zijn voor een disruptieve, impulsbeheersings- of andere gedragsstoornis en die klinisch significante lijdensdruk of beperkingen veroorzaken, maar die niet volledig voldoen aan de criteria voor een van de hiervoor genoemde stoornissen, kunt u denken aan de classificatie ongespecificeerde disruptieve, impulsbeheersings- of andere gedragsstoornis. Wilt u de specifieke reden vermelden waarom iemand niet volledig aan de criteria voldoet, overweeg dan de classificatie andere gespecificeerde disruptieve, impulsbeheersings- of andere gedragsstoornis.
