Niet mee te leven
Emil F. Coccaro, MD
Bespreking
Het agressieve gedrag van mensen met een periodiek explosieve stoornis (PES) volgens de DSM-5 is impulsief en gebaseerd op boosheid, gaat vaak samen met significante lijdensdruk en/of beperkingen, betreft verbale of fysieke agressie die ofwel vaak voorkomt maar niet erg hevig is, ofwel minder vaak voorkomt maar erg hevig is, en kan niet beter worden verklaard door een andere stoornis in het gedrag.
De heer Severijn voldoet aan alle DSM-5-criteria voor PES. Patiënt vertelt dat hij vaker dan twee keer per week gedurende meer dan drie maanden verbaal agressieve uitbarstingen heeft gehad en zegt minstens drie keer per jaar fysiek agressieve uitbarstingen te hebben waarbij hij eigendommen vernielt. Zijn gedrag staat steeds niet in verhouding tot de aanleiding, is niet gepland en is gebaseerd op boosheid. Het veroorzaakt beperkingen, en vaak ook lijdensdruk, in zijn persoonlijke en beroepsmatige leven en kan niet beter worden verklaard door een andere psychiatrische stoornis of somatische aandoening.
Patiënt vertoont veel kenmerken die met PES samenhangen, maar niet noodzakelijk deel uitmaken van de DSM-5-criteria. Hieronder vallen een geneigdheid tot vijandige attributies (zo is het eten nog niet klaar omdat zijn vrouw lui is en niet omdat zij zelf een zware dag heeft gehad), heel specifieke aanleidingen voor de frustratie en/of de als zodanig ervaren beledigingen, een familieanamnese met problemen met boosheid, een voorgeschiedenis met emotionele mishandeling (door zijn vader), een vroege beginleeftijd en een chronisch beloop. Vrijwel alle mensen met PES hebben persoonlijkheidstrekken die samenhangen met een persoonlijkheidsstoornis, zelfs wanneer zij niet aan alle criteria voor een specifieke persoonlijkheidsstoornis voldoen (bijvoorbeeld perfectionisme zoals bij een dwangmatige-persoonlijkheidsstoornis). Dit komt doordat de overgrote meerderheid van mensen met PES langdurige problemen ervaart op het gebied van impulsbeheersing en interpersoonlijke relaties. Wanneer iemand zowel aan de criteria voor PES als aan die voor een persoonlijkheidsstoornis voldoet, moeten beide classificaties worden toegekend.
Vooral mensen met een borderline-persoonlijkheidsstoornis of een antisociale-persoonlijkheidsstoornis hebben vaak uitbarstingen die lijken op de woede-uitbarstingen bij PES. Tenzij er sprake is van een comorbide periodiek explosieve stoornis, zijn deze uitbarstingen doorgaans echter minder agressief dan bij mensen met PES.
De meest voorkomende comorbiditeiten bij PES zijn angststoornissen, depressieve-stemmingsstoornissen en stoornissen in het gebruik van een middel. Hoewel patiënt voorbijgaande perioden omschrijft waarin hij een sombere stemming en angstgevoelens heeft, en hij alcohol drinkt, lijken deze geen van alle te voldoen aan de criteria voor een DSM-5-classificatie. Er zijn diverse andere psychiatrische stoornissen die ook gepaard gaan met periodieke uitbarstingen. Als de terugkerende explosieve episoden te maken zouden hebben met traumatisch hersenletsel, een delirium, dementie of een periodieke intoxicatie, zou de classificatie PES niet mogen worden toegekend. Deze lijken geen van alle op patiënt van toepassing te zijn. Aan de andere kant zou PES wel als comorbide classificatie van toepassing blijven als patiënt daarnaast zou voldoen aan de criteria voor een aandachtsdeficiëntie-/hyperactiviteitsstoornis, normoverschrijdend-gedragsstoornis, oppositionele-opstandige stoornis of een autismespectrumstoornis.
Behalve aan zijn frequente verbale en fysieke agressie maakt patiënt zich ook schuldig aan mishandeling van zijn levenspartner. Hoewel zijn gedrag niet lijkt op het controlerende en isolerende gedrag van de psychopathische mannen die hun partners mishandelen, is dit gedrag wel degelijk mishandeling en is de tolerantiegrens van zijn echtgenote uiteindelijk overschreden. Een behandeling is van groot belang, niet alleen om eventueel het huwelijk in stand te houden, maar vooral ook om te voorkomen dat de geweldscyclus een vervolg krijgt in de volgende generatie.
