Somber en teruggetrokken
Peter V. Rabins, MD, MPH
Arthur Clercx is een man van 71 jaar die door zijn huisarts is doorverwezen voor een psychiatrisch onderzoek van depressieve symptomen die niet op de standaardmedicatie hebben gereageerd. Volgens zijn vrouw begonnen de veranderingen toen patiënt 68 jaar oud was; ongeveer een jaar na zijn pensionering. Hij is geleidelijk steeds minder gaan golfen en kaartspelen, twee hobby’s die hij ‘al tientallen jaren’ met plezier beoefende. Hij vindt het ‘niet meer leuk’ met zijn vrienden en weigert meestal mee te gaan naar sociale gelegenheden of anderen uit te nodigen. In plaats daarvan zit hij de hele dag op de bank en maakt zich zorgen om financiën en om de toekomst. Patiënt antwoordt echter ontkennend op vragen over somberheid en suïcidale of homicidale gedachten. Volgens zijn vrouw slaapt hij tien tot twaalf uur per dag in plaats van zijn gebruikelijke zeven uur, en is hij in minder dan een jaar tegen zijn gewoonte in ruim 4 kilo aangekomen.
De vrouw van patiënt is gaan vrezen dat de pensionering hem depressief heeft gemaakt. Die zorg heeft ze met de huisarts besproken. Deze ging ook uit van een depressieve stoornis en schreef daarom sertraline voor (oplopende dosis tot 100 mg/dag, gedurende acht maanden) gevolgd door venlafaxine met gereguleerde afgifte (oplopend tot tweemaal daags 150 mg en op dat niveau meer dan een jaar). Tijdens die medicatieperioden namen de symptomen van patiënt geleidelijk toe, waardoor de huisarts hem uiteindelijk doorverwees voor psychiatrisch onderzoek.
Opvallend in de psychiatrische voorgeschiedenis van patiënt is een episode in zijn twintiger jaren waarin hij problemen op zijn werk had, zich apathisch en afgesneden van het leven voelde en concentratieproblemen had. Deze klachten hebben enkele maanden aangehouden en zijn overgegaan toen zijn werksituatie verbeterde.
De familieanamnese is positief voor depressieve stoornis bij een van zijn jongere broers. Deze reageerde goed op psychotherapie en antidepressiva. De moeder van patiënt is dement geworden toen ze in de zeventig was.
Over de ontwikkeling en de jeugd van patiënt zijn geen bijzonderheden bekend. Hij studeerde af in de bedrijfskunde, had een succesvolle carrière in het bedrijfsleven en ging op 67-jarige leeftijd met pensioen. Met zijn vrouw is hij nu 45 jaar getrouwd en beiden vertellen dat ze geen noemenswaardige huwelijksproblemen hebben gehad. Ze hebben drie kinderen en vier kleinkinderen, allen in goede gezondheid. Voordat de klachten begonnen, was patiënt een extraverte, energieke en goed georganiseerde man.
Bijzonderheden in de somatische anamnese zijn hypertensie, hyperlipidemie en diabetes type 2. Patiënt gebruikt lisinopril, metformine, simvastatine en venlafaxine.
Bij het status-mentalisonderzoek wordt een alerte, coöperatieve man gezien die keurig gekleed is. Patiënt is goed georiënteerd, behalve voor de datum. Hij onthoudt een van drie voorwerpen na twee minuten, voert drie van de vijf stappen van de 100 — 7-test correct uit, noemt vier alledaagse voorwerpen en herhaalt een complexe zin correct. Hij tekent een klok en plaatst de cijfers er goed in, maar kan de wijzers niet correct op 10 voor 2 plaatsen. Er zijn geen versprekingen die op parafasieën zouden duiden. Zijn emotionele expressie is beperkt, maar anamnestisch is er geen sprake van somberheid of schuldgevoelens. Hij vindt wel dat hij te vroeg met pensioen is gegaan. Er zijn geen manifeste gevoelens van zelfbeschuldiging, wanhoop, noch suïcidale gedachten of plannen. Hij is zich ervan bewust dat zijn vrouw zich zorgen maakt en onderkent dat hij minder energiek en actief is dan vroeger. Hij schrijft deze veranderingen toe aan zijn pensionering. In het algemeen is hij tevreden over zijn leven. Behalve psychomotorische vertraging vertoont hij geen abnormale bewegingen. Hij praat zacht maar heeft een normale spreeksnelheid en een normaal spreekritme. Zijn bloeddruk is 142/82 en de polsfrequentie is 84 en regelmatig. Bij het neurologisch onderzoek blijken de hersenzenuwen intact en de diepe zenuwreflexen symmetrisch 1+. Uit het lichamelijk onderzoek komen verder geen bijzonderheden naar voren.
