De meeste mensen hebben minstens een paar keer in hun leven een verhoogde of expansieve stemming, meestal in reactie op een bijzonder fijne gebeurtenis of een ervaring als verliefdheid, een kind krijgen, slagen voor het eindexamen, een zeer gewilde baan bemachtigen, een wedstrijd winnen of geld winnen in een spel of loterij. Zo’n stemmingstoestand wordt alleen zorgelijk wanneer deze abnormaal verhoogd of expansief is en niet meer met een externe factor verband houdt, waarbij iemand zich aanhoudend en zonder aanwijsbare reden euforisch voelt.
De eerste stap bij de differentiële diagnostiek is uzelf ervan te overtuigen dat de stemmingssymptomen niet worden veroorzaakt door een middel/medicatie of door een somatische aandoening. Vooral wanneer deze symptomen een laat begin hebben, zou uw eerste reactie moeten zijn een volledig somatisch onderzoek te laten doen om te beoordelen of iemand medicatie (of drugs) gebruikt die als bijwerking stemmingswisselingen kunnen veroorzaken. Bij jongeren moet altijd sterk rekening worden gehouden met de mogelijkheid dat de stemmingswisselingen door de effecten van een intoxicatie door of onttrekkingssyndroom van een middel zijn veroorzaakt.
De volgende stap is vaststellen of de verhoogde stemming deel uitmaakt van een manische of hypomanische episode. Dergelijke episoden worden niet apart in de DSM-5 gecodeerd, maar zijn de bouwstenen van de bipolaire-stemmingsstoornissen. Daarbij moet worden opgemerkt dat de symptoombeschrijvingen van de manische en hypomanische episode feitelijk identiek zijn. De grens tussen beide wordt door een klinisch oordeel bepaald op basis van de ernst, en van de beperkingen die door de stemmingssymptomen worden veroorzaakt. Een hypomanische episode veroorzaakt per definitie geen duidelijke beperkingen of lijdensdruk en kan zelfs een gunstige invloed hebben op het sociale en beroepsmatige functioneren. Bipolaire-stemmingsstoornissen bestaan uit combinaties van manische, hypomanische en depressieve episoden. Bij een bipolaire-I-stoornis is sprake van één of meer manische episoden en (optioneel) één of meer depressieve episoden. De term ‘bipolair’ wordt dus ook gehanteerd voor mensen die alleen unipolaire manische episoden (zonder depressieve episoden) hebben doorgemaakt, aangezien de meesten van hen uiteindelijk depressieve episoden zullen krijgen, en omdat er wat betreft beloop, familiaire belasting en behandeling grote overeenkomsten zijn met mensen die zowel manische als depressieve episoden doormaken. Bij de bipolaire-II-stoornis is sprake van één of meer depressieve episoden, met tussentijds hypomanische episoden.
Wanneer iemand op enig moment in het leven wanen en hallucinaties heeft gehad, dient u de bipolaire-I-stoornis of de bipolaire-II-stoornis met psychotische kenmerken ook te differentiëren van andere psychotische stoornissen, zoals schizofrenie, de waanstoornis en de schizoaffectieve stoornis. Wanneer de psychosesymptomen alleen optreden tijdens de manische of depressieve episoden, is de classificatie bipolaire-I-stoornis of bipolaire-II-stoornis met psychotische kenmerken van toepassing. Wanneer er echter klinisch significante wanen of hallucinaties optreden buiten de stemmingsepisoden, kan alleen een niet-stemmingsgerelateerde psychotische stoornis de psychosesymptomen verklaren. In die gevallen dient u voor de differentiële diagnostiek de beslisboom voor wanen of hallucinaties te raadplegen.
De cyclothyme stoornis is een stoornis in het spectrum van de bipolaire-stemmingsstoornissen die relatief minder vaak voorkomt en wordt gekenmerkt door afwisselend perioden van hypomanie en depressiviteit die minder ernstig zijn dan een volledige manische, hypomanische of depressieve episode. Aangezien de meeste mensen tijdens het gokken perioden met een verhoogde en expansieve stemming hebben (in elk geval wanneer zij aan het winnen zijn), is het tot slot van belang dit soort symptomen niet als aanwijzing voor een manische episode te beschouwen wanneer ze alleen tijdens het gokken optreden. Maar aangezien sommige mensen tijdens een manische episode weleens (vaak roekeloos) gokgedrag vertonen, sluit de combinatie gokken en een euforische stemming een bipolaire-stemmingsstoornis niet per se uit.
