De katatone symptomen die hier worden behandeld zijn: stupor (geen psychomotorische activiteit, niet actief op de omgeving reageren), katalepsie (het passief aannemen van een lichaamshouding die tegen de zwaartekracht in wordt volgehouden), wasachtige buigzaamheid (lichte, gelijkblijvende weerstand tegen het in een andere houding plaatsen van het lichaam door de onderzoeker), mutisme (nauwelijks of geen verbale respons), negativisme (verzet tegen of geen reactie op instructies of externe stimuli), poseren (spontaan en actief vasthouden van een lichaamshouding tegen de zwaartekracht in), motorische maniërismen (vreemde, overdreven karikaturen van normale handelingen), motorische stereotypieën (repeterende, abnormaal frequente, niet-doelgerichte bewegingen), agitatie (niet onder invloed van externe stimuli) en echopraxie (bewegingen van anderen ‘nadoen’).
De eerste taak is om te bepalen of het katatone ‘syndroom’ aanwezig is. Dit valt niet altijd mee aangezien een aantal van de individuele symptomen lijkt op andere typen symptomen die karakteristiek zijn voor andere DSM-5-stoornissen (katatone opwinding kan bijvoorbeeld lijken op psychomotorische agitatie bij een manische of depressieve episode, katatone stupor kan lijken op een extreme vorm van psychomotorische vertraging bij een depressieve episode of een delirium, en katatoon mutisme kan lijken op alogie en initiatiefverlies bij schizofrenie). Het oordeel bij het maken van dit onderscheid is deels gebaseerd op de context waarbinnen het symptoom optreedt (de aanwezigheid van meerdere katatone symptomen tegenover de aanwezigheid van symptomen die kenmerkend zijn voor de andere stoornis) en op het beeld (mensen met katatone symptomen wekken bijvoorbeeld de indruk dat ze zich niet bewust zijn van externe stimuli, terwijl ze later wel nauwkeurig kunnen navertellen wat er om hen heen gebeurde).
Als er katatone symptomen aanwezig zijn, maar deze niet het katatone syndroom vormen, moet als eerste gebruik van een middel of medicatie als oorzaak van deze symptomen worden overwogen. Als de symptomen het gevolg zijn van het directe fysiologische effect van middelengebruik, zoals bij intoxicatie door fencyclidine, is de classificatie intoxicatie door een middel of onttrekkingssyndroom van een middel van toepassing. Als wordt geoordeeld dat de op katatonie lijkende symptomen het gevolg zijn van het gebruik van een neurolepticum, is een van de bewegingsstoornissen door een neurolepticum van toepassing (maligne neurolepticasyndroom, dystonie door neuroleptica, of parkinsonisme door neuroleptica).
Nadat het katatone syndroom is vastgesteld, is de volgende stap het bepalen van de oorzaak. Een katatoon syndroom kan het gevolg zijn van de directe fysiologische effecten van een neurologische of andere somatische aandoening (en dan wordt de classificatie katatone stoornis door een somatische aandoening toegekend), het kan een uiting zijn van een manische episode of een depressieve episode (en dan wordt de katatonie als specificatie bij een bipolaire-I-stoornis, bipolaire-II-stoornis of depressieve stoornis toegekend), of het kan optreden in het kader van andere psychosesymptomen, zoals wanen, hallucinaties of gedesorganiseerd spreken (in dat geval wordt ‘katatonie bij [de juiste psychotische stoornis]’ genoteerd).
Als er klinisch significante katatone symptomen aanwezig zijn die nog niet aan bod zijn gekomen in een van de beslispunten tot dusver en die een uiting zijn van een psychopathologisch of fysiopathologisch proces in het individu (en daarmee voldoen aan de definitie-eisen van een psychische stoornis), geldt de restclassificatie ‘ongespecificeerde katatonie’. En als dit niet het geval is, worden de motorische symptomen beschouwd als een deel van het normale repertoire van veranderingen in de psychomotorische activiteit of het gedrag, en niet als een aanwijzing voor een psychische stoornis.
